Naar een
meerstemmige democratie
Evert Jan Ouweneel
1.
INLEIDING
Vroeger was het duidelijk. Toen ging het er om de juiste ideologie de
Kamer in te krijgen door op een vertegenwoordiger daarvan te stemmen.
Eén stem kon volstaan, want de ideologie was één. Maar nu? Iedereen weet
hoe weinig de ´linkse´ en ´rechtse´ ideologieën nog als bindmiddel
fungeren tussen mensen onderling en in de geest van de enkeling. Heeft
de kiezer nu nog aan één stem genoeg?
Zeker komt men nog wel eensgezindheid tegen, maar het is een fenomeen
geworden dat om allerlei redenen plotseling op kan komen en weer
ondergaan. En zeker valt er nog wel inhoudelijke eenheid te bespeuren,
maar uiteindelijk wordt die niet meer door de makers van
partijprogramma´s, maar door de psyche van de enkeling bepaald.
Onze tijd wordt gekenmerkt door politiek syncretisme. Hoezeer de partijen
hun visie ook als eenheid trachten af te zetten tegen die van andere
partijen, in feite vormen alle politieke programma´s één grote
´polimarkt´ (als variant op de bestaande ´relimarkt´), waaruit een ieder
pakt wat van zijn gading is. Kiezers kunnen op het ene punt meer met
GroenLinks instemmen, op een ander punt meer met de SP, en op nog een
ander punt meer met de VVD. Het is allemaal uitstekend mogelijk, daar
bij velen de drang is verdwenen om uit principe en over de hele linie
groen, blauw, paars of rood te zijn. Iemand kan een zero tolerance
beleid op veiligheidsgebied voorstaan (meer blauw dan rood) en tegelijk
ingrijpende overheidsmaatregelen in zorg en onderwijs bepleiten (meer
rood dan blauw). Zo denkt de hedendaagse ´polishopper´, en Pim Fortuyn
is er het prototype van geworden.
Maar als onze individuele visie werkelijk nog zo weinig aansluit bij de
visie van één partij, hoe zullen wij dan naar tevredenheid onze stem
uitbrengen op één partij? We zijn dan met onze ene stem een anachronisme
geworden, “nog slechts de komediant van een wereldorde, waarvan de echte
helden gestorven zijn” (zoals Marx zou zeggen).
Toch moet ons oordeel nog altijd uitmonden in één stem. En dus bewandelen
wij allerlei wegen om toch maar genoeg te hebben aan die ene stem. In
plaats van vóór, stemmen wij tegen een partij, en in plaats van partijen
op hun inhoud te beoordelen, laten wij ons leiden door het charisma van
de lijsttrekker. Een positief-inhoudelijke uitspraak van de kiezer over
een toekomstig kabinetsbeleid blijft zodoende achterwege.
Er wordt echter ook een derde weg bewandeld: die van de thematische
prioriteit.
Mensen worden tot een thematische stem gedreven, wanneer zij merken dat
niet al hun standpunten vertegenwoordigd worden door één partij.
Hierdoor moeten zij besluiten welke van hun standpunten zij zó
belangrijk vinden, dat zij daar hun stem van laten afhangen. Het kan dan
gebeuren dat burgers eerst vooral veel aandacht hadden voor het milieu
(zodat zij op GroenLinks stemden), toen voor werkgelegenheid (VVD), toen
voor de sociale voorzieningen (SP), en toen voor veiligheid en
integratie (LPF). Het lijkt alsof deze mensen ineens verlinksen of
verrechtsen. Maar zoals zij stemden, zo dachten zij al veel langer. Wat
veranderde was slechts hun prioriteitenlijstje, wellicht omdat er een
nieuwe partij ontstond die over een bepaald thema “eindelijk eens hardop
zei wat zij dachten”.
Groot manco aan dit stemgedrag is niet alleen, dat media en charisma in
sterke mate het prioriteitenlijstje bepalen (en daarmee de
verkiezingsuitslag), maar ook, dat partijen slechts op enkele thema´s
worden beoordeeld en met enkele rake punten groot kunnen worden, terwijl
zij misschien zeer matige (ondoordachte) ideeën verkondigen op andere
gebieden.
Toch, ondanks dit manco, lijkt alleen de thematische stem een
positief-inhoudelijk alternatief te vormen voor de ideologische stem van
weleer, en daarmee de enige ´verharde weg´ uit onze anachronistische
toestand.
Laten wij daarom het manco proberen weg te werken door eens serieus de
mogelijkheid te overwegen, dat de kiezer niet meer noodgedwongen op één
partij, maar over diverse thema´s en daarmee op meerdere partijen zal
kunnen stemmen. Hoe zou zo´n situatie er uit kunnen zien?
2.
VERBETERLIJKE PROBLEMEN IN DE HUIDIGE DEMOCRATIE
Welke problemen in de huidige
democratie kunnen worden aangepakt in een vernieuwingsvoorstel?
- De richting waarin ik de problemen zoek:
- Ons systeem veronderstelt dat de kiezer nog steeds in ideologieën
denkt:
- één
stem per burger betekent dat men het in principe of over
de hele linie eens kan zijn met één partij; dit is een
achterhaalde veronderstelling;
-
niet-ideologische
kiezers hebben niet genoeg aan één stem, daar zij het slechts op
punten met partijen eens zijn; om tóch
genoeg te hebben aan hun stem, kunnen zij de volgende drie wegen bewandelen:
i.
eerste weg: tégen stemmen — kiezen welke partij de
Kamer uit moet (niet positief-inhoudelijk);
ii.
tweede weg: stemmen op charisma — bepalen in welke
politicus men het meeste vertrouwen heeft (niet inhoudelijk);
ii.
derde weg: thematisch stemmen
— besluiten welke van de eigen standpunten men zó belangrijk vindt, dat men
daar zijn stem van laat afhangen.
-
Partijen
kunnen momenteel groot worden met één punt of leider:
-
een
partij kan (vanwege het niet-ideologische stemgedrag van de kiezer)
groot worden met enkele rake punten, maar voor de rest zeer matige
(ondoordachte) ideeën erop nahouden;
-
achter
een leider kunnen allerlei matige kandidaten de Kamer in komen.
-
Zeer indirecte vertaalslag tussen stemmen op ideeën en vorming v.h.
regeerakkoord:
-
in
het huidige systeem moet men maar afwachten wat er uit de
kabinetsformatie rolt; de belangrijkste machtsvraag (wie regeert?)
wordt voor het grootste gedeelte door de kiezer open gelaten,
terwijl het wel degelijk mogelijk is dat de kiezer deze vraag veel
concreter beantwoordt;
-
huidige
formaties (als pogingen tot het combineren van partijprogramma's)
hebben vaak als uitkomst een zeer verwaterde versie van wat de
kiezer wilde.
- De richting waarin ik de oplossingen zoek:
- Kiezer
kán nog altijd ideologisch stemmen en denken, maar hoeft dat niet
meer:
- kiezer
kan per thema bepalen welke partij het beste beleid voorstaat;
- er
is ruimte voor zowel politiek syncretisme als principiële keuzes op
partijen;
- kiezer
hoeft niet noodgedwongen tégen, of op charisma te stemmen.
- Partijen
kunnen niet meer groot worden met één punt of leider:
- de
kiezer kiest per thema een kandidaat, waardoor álle kandidaten hun
beleid met ferve dienen te verdedigen.
- Moeilijker
te profiteren van andermans charisma of van enkele populaire
standpunten
- Op
alle gebieden en door iedere kandidaat moet kwaliteit geleverd
worden!
- Directe
vertaalslag tussen stemmen op ideeën en vorming v.h. regeerakkoord:
- Door
per thema te stemmen, wordt de inhoud van het regeerakkoord veel
directer door de kiezer bepaald; het is vooral de taak van het
kabinet om tot een financieel verantwoorde eenheid van de
beleidskeuzes te komen;
- Omdat
de kiezer veel concreter heeft gestemd, kan hij ook veel duidelijker
nagaan wat de consequenties van z´n eigen keuzes zijn.
3.
PROBLEMEN GECONSTATEERD DOOR MAURICE DE HOND (TER AANVULLING)
Zie zijn voorstel voor een ´slagvaardige
democratie´ op www.mauricedehond.nl.
-
Door De Hond geconstateerde problemen:
- Bestuur
heeft te weinig slagkracht:
- afgelopen
30 jaar ruim 15% een demissionaire regering;
- zeer
trage besluitvorming.
- Zeer
indirecte vertaalslag tussen stemmen op partijen en vorming v.h.
landsbestuur:
- partijen
maken onderling uit met welke combinatie de regering wordt gevormd;
- na
val op 16 oktober 2002 pas na ruim een half jaar een nieuwe
regering.
-
Mijn oplossing voor de problemen geconstateerd door Maurice de Hond:
- Regering
heeft meer slagkracht doordat het van kiezer concrete mandaten krijgt:
- regering
krijgt per thema van de kiezers te horen wat hun te doen staat;
- hierdoor
snellere besluitvorming.
- Directe
vertaalslag tussen stemmen en vorming v.h. landsbestuur:
- de
samenstelling van het kabinet ligt vast tegelijk met de
verkiezingsuitslag;
- eerste
opdracht van het kabinet: het samensmelten van de zes beleidskeuzes
tot één financieel verantwoord regeerakkoord.
4.
VERGELIJKING MET HET VOORSTEL VAN MAURICE DE HOND:
Wat zijn de overeenkomsten en
de verschillen met de ´slagvaardige democratie´ van De Hond?
- Overeenkomsten:
- Kiezer
kan stemmen per internet, telefoon en stembureau.
- Gekozen
premier.
- Staatshoofd
speelt geen rol meer na de verkiezingen.
- Eventueel
diverse mogelijkheden tot het organiseren van een referendum.
- Argument
tegen: Het fenomeen referendum heeft als bezwaar, dat er een zwart-wit-besluitvorming
plaatsvindt. Volksvertegenwoordigers
zijn beter in staat belangen af te wegen en genuanceerd te oordelen.
- Argument
voor: het alleen maar toenemende gebruik van internet maakt een
politieke rol voor het referendum steeds voordehandliggender.
- Eerste
Kamer evt. vervangen door laagdrempelige mogelijkheid v. referendum
- Bij De Hond wel, bij mij
niet:
-
Premier vormt zijn eigen kabinet.
-
Premier moet meer dan 50% van de stemmen hebben (evt. tweede
ronde).
-
Het lijkt mij voor de kiezer aangenamer om één keer per vier jaar
over 5 thema´s zijn stem uit te brengen dan het in eerste instantie
geforceerd met één partij helemaal eens te moeten zijn en vervolgens per
wet voor of tegen te moeten stemmen.
-
Districtenstelsel. — Mijn bezwaren hiertegen:
a.
Nederlanders zijn veel te individualistisch voor een regionaal
wij-gevoel. Mijn hart gaat niet sneller kloppen wanneer ik een
Utrechtenaar in de Kamer zie.
Ø
In mijn systeem kan men zo
individualistisch of collectivistisch zijn als men maar wil.
b.
Het gaat in de Kamer om algemeen beleid, niet om regionaal
beleid. En is het toch de bedoeling dat districtkandidaten hun eigen
gebied vertegenwoordigen in de Kamer, dan zie ik liever dat zij een thema
vertegenwoordigen, want dat is toch inhoudelijk relevanter dan het knokken
voor een regio.
Ø
In mijn systeem profileren
Kamerleden zich door hun ideeën over thema´s die de hele samenleving en
niet alleen een bepaalde regio ten goede komen.
c.
Mensen in de directe omgeving delen niet per se dezelfde zorgen
en dromen. Denk opnieuw aan ons individualisme en aan de vele
forensen.
Ø
In mijn systeem hangt de
waarde van een kandidaat niet af van het feit dat hij uit mijn regio komt,
maar van het feit dat hij een goed beleid op een bepaald thema voorstaat.
d.
Het gevaar van cliëntelisme, doordat kandidaten een hele
specifieke achterban hebben. Een kloof tussen kiezer en gekozene is
natuurlijk slecht, maar te nauwe banden ook! De volksvertegenwoordiger
moet het algemeen belang nastreven.
Ø
In
mijn systeem is het belang niet een bepaalde groep, maar een bepaald
thema.
e.
Regionale
kandidaten bevorderen alleen maar de hedendaagse neiging om meer op de
persoon te letten dan op de inhoud. En een aardige, vertrouwen
wekkende persoonlijkheid zegt nog niets over zijn politieke ideeën.
Ø
Mijn
systeem bevordert niet de persoonsgerichtheid, maar de beleidsgerichtheid,
hoewel men natuurlijk altijd meer op de persoon dan op de inhoud kan
letten.
- Bij mij wel, bij De Hond
niet:
- Kiezer
stemt per thema.
- Samenstelling
van het kabinet ligt onmiddellijk vast na de verkiezingen.
- Mijn
voorstel past binnen het regeerakkoord van D66-CDA-VVD, waarvolgens de
vernieuwing geen grondswetswijziging mag betekenen.
5.
AANWIJZINGEN VOOR HET BEOORDELEN VAN EEN VERNIEUWINGSVOORSTEL
Op welke zaken moet men letten
wanneer men een vernieuwingsvoorstel op zijn merites wil beoordelen?
- Werp een
vernieuwingsvoorstel niet tegen wat je iedere democratie kan tegenwerpen
- Geef
je burgers vrijheid, dan zijn absurde/onbevredigende toestanden altijd
mogelijk.
- Een
meritocratie genereert doorgaans onvrede aan de onderkant v.d.
samenleving.
- Beoordeel een voorstel óók op de richting
waarin wordt gedacht
Het
voorstel kan beroerd zijn, terwijl de richting waarin wordt gedacht
correct is!
- Ga na of een nieuw systeem misschien een andere
manier van denken veronderstelt
- Pas
de huidige manier van denken niet klakkeloos toe op een nieuw systeem.
- Besef
dat het wijzigen v.h. spel ook het strategisch en psychologisch denken
wijzigt.
- Beoordeel ieder democratisch systeem niet op
zichzelf, maar t.o.v. andere systemen
- Het
gaat niet om de waarde van ieder democratisch systeem op zich, maar om
de waarde ervan vergeleken met alternatieve systemen.
- Systemen
die 40 jaar geleden nog als goed vernieuwingsvoorstel konden gelden
(zoals het districtenstelsel), moeten nu opnieuw op hun merites worden
beoordeeld.
- Ga voor het minst beroerde systeem (Churchill:
“it has been said that democracy is the worst form of government
except all those other forms that have been tried”)!
6.
UITWERKING VAN MIJN VERNIEUWINGSVOORSTEL
Implicaties en concretiseringen
van de richting waarin ik de oplossing voor de problemen zoek
-
Ik beperk mij tot Tweede Kamer, maar het systeem is op alle niveaus
toe te passen
- Kiezer
stemt per thema op gemeentepartijen; samenstelling van het
College van B&W ligt vast na de verkiezingen; burgemeester wordt
gekozen per referendum.
- Kiezer
stemt per thema op provinciale partijen; samenstelling van het
College van Gedeputeerde Staten ligt vast na de verkiezingen;
Commissaris van de Koningin wordt gekozen per referendum.
-
De Tweede Kamer en de Kamerleden:
-
De Kamerzetels zijn opgedeeld in zes themagebieden van elk 25 zetels.
- Kamerleden
vertegenwoordigen niet alleen een partij, maar ook een thema.
Weliswaar denken en beslissen zij over alle zaken mee, maar het thema
dat zij vertegenwoordigen is steeds hun eerste aandachtsveld.
- De
nieuwe Kamerleden zullen lijken op de huidige Tweede
Kamerspecialisten. Maar vóór de verkiezingen is al duidelijk wie
welk thema zal vertegenwoordigen.
-
De thema´s en departementen:
- Per
thema stellen partijen een lijst van kandidaten samen en bepaalt de
kiezer wie het beste beleid propageert. (Electronisch stemmen zal
hierbij bevorderlijk zijn.)
- De
thema´s vallen samen met die van de departementen (indien het aantal
sterk wordt teruggebracht), of met een cluster van departementale
thema´s.
-
Twee suggesties, waarbij een maximum van zes thema´s wordt aangehouden:
|
Geen
wijzigingen in de huidige departementen
1.
Buitenland
- Min. van Buitenlandse
Zaken
- Min. van Defensie
2. Binnenland
- Min. van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties
- Min. van
Vreemdelingenbeleid en Integratie
- Min. van Justitie
3. Inrichting
- Min. van Volkshuisv.,
Ruimt. Ordening & Milieubeheer
- Min. van Landbouw,
Natuurbeheer van Visserij
- Min. van Verkeer en
Waterstaat
4. Samenleving
- Min. van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen
- Min. van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
5. Werk
- Min. van Economische Zaken
- Min. van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
6. Financiën
- Min. van Financiën
|
Wijzigingen in de huidige
departementen
1. Buitenland
- Min. van Buitenlandse
Zaken
- Min. van Defensie
2. Binnenland
- Min. van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties
- Min. van
Vreemdelingenbeleid en Integratie
- Min. van Justitie
3. Natuur
- Min. van Milieubeheer,
Natuurbeheer en Waterstaat
- Min. van Volksgezondheid
en Sport
4. Samenleving
- Min. van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen
- Min. van Volkshuisvesting, Ruimt. Ordening & Verkeer
- Min. van Sociale Zaken en
Welzijn
5. Economie
- Min. van Economische Zaken
en Werkgelegenheid
- Min. van Landbouw en Visserij
6.
Financiën
- Min. van Financiën
|
- De
thema´s dient men zo te clusteren, dat de gebruikelijke
meningsverschillen onder kiezers (de rode, blauwe, groene,
expliciet-godsdienstige benadering) duidelijk tot uitdrukking kunnen
komen.
- De
inhoud van zowel de thema´s als de departementen staat vast en kan
door de Kamer alleen bij een tweederde meerderheid worden gewijzigd.
Ø
Dit
moet voorkomen dat een coalitie vlak voor een verwachte verkiezingsnederlaag
nog snel de thema´s en departementen in eigen voordeel verandert.
- De
partij met binnen een thema de meeste stemmen, levert de minister voor
het betreffende ministerie (of voor de ministeries die tot het cluster
van thema´s behoren).
- Keuzemogelijkheid:
Of álle ministeries zijn vertegenwoordigd in het kabinet, of
(zoals D66 voorstelt) er is sprake van een kernkabinet bestaande uit
de premier en per thema één kernminister. In het laatste geval
berust de dagelijkse
leiding over de departementen bij onderministers die verantwoording
schuldig zijn aan de kernminister.
-
De premier:
- De
premier wordt per referendum gekozen, staat
boven de thema´s en houdt toezicht op het totaalbeleid.
- De premierkandidaat
hoeft niet te behoren tot de gevestigde (of grootste) partijen, maar kan
zich op andere terreinen hebben bewezen als een uiterst bekwaam voorzitter
en bemiddelaar.
-
Financiën:
- De kiezer bepaalt grofweg wat de financiële
koers moet zijn van het kabinet; deze koers bepaalt mede de wijze
waarop, en de mate waarin, aan de beleidskeuzes van de kiezer kan worden
tegemoetgekomen.
- Omdat in dit systeem niet partijprogramma´s maar thematische
beleidsprogramma´s centraal staan, verandert ook het zwaartepunt in het
kabinet: dit moet inhoudelijk veel directer aansluiten bij de
beleidskeuzes van de kiezer.
- Dit systeem vereist dus een andere manier van denken: niet de
principiële partijvisies over financieel overheidsbeleid vormt hier de
voornaamste richtlijn tijdens het opstellen van het regeerakkoord (zoals
in het huidige systeem), maar de beleidskeuzes van de kiezer.
- De macht:
-
Er vindt geen letterlijke kabinetsformatie plaats, daar bij de
verkiezingsuitslag al vaststaat wie de premier wordt en welke partij welke
(onder)ministers levert. De ´kabinetsformatie´ bestaat alleen uit het
opstellen van het regeerakkoord.
-
De macht van partijen is tijdens het opstellen van het
regeerakkoord aanmerkelijk kleiner dan nu, doordat de kiezer veel
preciezer heeft aangegeven welk beleid per thema moet worden aangehouden.
-
Het kabinet, door de kiezer samengesteld, heeft minder te zeggen
over de te varen koers en moet er vooral voor zorgen dat de verschillende
beleidskeuzes van de kiezer worden verenigd tot één financieel
verantwoord regeringsbeleid, waarbij eventuele tegenstellingen tussen de
zes beleidskeuzes worden wegonderhandeld.
-
Belangrijk in
dit systeem: Policiti
zullen willen voorkomen dat een meerderheid van de partijen binnen een
thema dezelfde visie deelt, terwijl een partij met een minderheidsvisie
toch de meeste stemmen behaalt en dus de minister levert. Daarom zullen
partijen binnnen een bepaald thema met één kandidatenlijst komen,
wanneer hun beleid binnen dit thema voldoende overeenkomt. — Het aantal
partijen waaruit men per thema kiezen kan, zal dus naar alle
waarschijnlijkheid dalen. Alleen de partijen met onverenigbare standpunten
blijven binnen de thema´s over.
7.
SLOTOPMERKINGEN
Wat
niet te vergeten bij de beoordeling van dit voorstel
- Werp een vernieuwingsvoorstel niet tegen
wat je ieder democratisch systeem kan tegenwerpen! Geef
je burgers vrijheid, dan zijn extreme toestanden altijd
mogelijk.
- Mijn
systeem laat bijv. toe, dat de zes beleidskeuzes van de kiezers
onderling nogal tegenstrijdig zijn. Daarom geldt voor dit systeem:
hoe tegenstrijdiger de zes winnende beleidskeuzes van de kiezer,
hoe meer het kabinet een mandaat wordt gegeven om knopen door te
hakken en te komen tot een compromis.
- In
plaats van dat de burger almaar klaagt over het regeringsbeleid, kan
de regering in dit systeem ook de bal terugspelen en heel duidelijk
aangeven wat de gevolgen zijn van de (tegenstrijdige) beleidskeuzes
van de kiezer.
- Besef
dat het huidige politieke denken niet klakkeloos is toe te passen op
mijn voorstel. Wie de regels van het politieke spel verandert, wijzigt
onvermijdelijk ook de strategische en psychologische mogelijkheden van
politici.
- In
mijn systeem gaat het niet meer alléén (of zozeer) om het
verenigen van partijprogramma´s, maar óók — en zelfs vooral —
om het verenigen van de zes beleidskeuzes van de kiezer, zodat er
één regeringsbeleid ontstaat.
- Ook
het politieke denken wordt daarom meer een bestuurlijke
aangelegenheid en minder een samenspel van partijprogramma´s.
Kabinetsleden zullen minder ´op hun ideologische strepen´ kunnen
staan dan nu, want de kiezer heeft niet alleen voor het beleid
gekozen dat zij afzonderlijk moeten realiseren, maar ook voor het
beleid dat door de andere kabinetsleden wordt vertegenwoordigd. De
premier moet vooral eenheid scheppen en kan zelfs partijloos zijn,
d.w.z. wel een bestuurder maar geen vertegenwoordiger van een
partijprogramma.
- Omdat
kiezers veel concreter (want per thema) aangeven wat zij verwachten
van de overheid, zullen de leden van het kabinet veel concreter dan
nu moeten bezien hoe zij gezamenlijk de uiteenlopende wensen
van de kiezer kunnen realiseren.
- Beoordeel
niet alleen de concretiseringen in dit voorstel, maar ook — en
afzonderlijk — de richting waarin wordt nagedacht over een oplossing
voor huidige problemen.
- Beoordeel
dit voorstel niet op zichzelf, maar in vergelijking met alternatieve
systemen.
- Een
ideale democratie bestaat niet. Ga voor het minst beroerde systeem.!
|