© 2008 Websophia - Telefoon: 030-2400250 - Email: mail@websophia.com

Film & Filosofie (serie 1)

Een goede film weet in enkele treffende scčnes uit te drukken wat een filosoof slechts stamelend omschrijven kan. Dat stemt een filosoof bescheiden, maar zijn rol is niet uitgespeeld. Een filosoof kan de kijker op weg helpen en de aandacht van de kijker sturen met wat filosofische suggesties. Dat gebeurt in deze serie Film & Filosofie.

Zeven films belichten zeven aspecten van het menselijk leven en samenleven. Steeds draait het om de vraag “hoeveel verdraagt een mens”? De films zijn uit diverse landen en perioden bijeengebracht en lopen uiteen in stijl en vormgeving. Van de kijker wordt dus een open houding verwacht.

Voorjaar 2008 werden de films vertoond in het Theater Figi te Zeist. Evert Jan Ouweneel voorzag iedere film van een inleiding, waarbij een link werd gelegd tussen de film en het thema. Na afloop vond er met de aanwezigen een nabespreking plaats waarin het thema opnieuw aan bod komt.

Zerkalo is een fenomenologische film die men niet moet willen begrijpen, maar vooral direct en intuďtief moet ervaren. De film volgt de gedachtenstroom van een man die met de dood voor ogen nog eenmaal terugkijkt op zijn leven. Dus niet een chronologisch biografisch verslag, maar de verfilming van een constante aaneenschakeling van stemmingen, dromen en herinneringen, waarbij de volgorde wordt bepaald door emoties en associaties. En wat herinnert de man zich: goede en slechte tijden, lichte en zware momenten. Dat roept de vraag op: hoeveel verleden verdraagt een mens? Waar drukt het onverwerkte verleden zwaar, misschien wel té zwaar, en waar kunnen goede herinneringen of kan een hoopvolle toekomst de last verlichten?

Babette's Feast gaat over een groot offer dat geschonken wordt aan mensen die het aanvankelijk niet willen ontvangen, maar uiteindelijk buigen voor de smaak van het goede. De film roept onder meer de vraag op: hoeveel eenvoud verdraagt een mens? Want niet in de sobere ootmoed voor God, maar in de overmaat van een uitbundig en voortreffelijk feestmaal komen de lutherse dorpsbewoners hier tot leven en tot verzoening met elkaar. In dat feestmaal heeft Babette, de hoofdpersoon, al haar geld en gaven gelegd. Het is een dankoffer dat zó gul en verstrekkend is, dat de vraag zich vanzelf opdringt: hoeveelheid dankbaarheid verdraagt een mens?

Karakter is een verfilming van het boek van Ferdinand Bordewijk en gaat over Jacob Katadreuffe, die de trots van zowel zijn vader als zijn moeder in zich draagt. Een dubbele trots, die door zijn vader Dreverhaven wordt opgemerkt en aangewakkerd, om hem te harden en zijn carričre tot grote maatschappelijke hoogten voor te stuwen. Maar hoeveel trots verdraagt een mens? De prijs ervan blijkt in deze film vooral eenzaamheid te zijn, en die prijs blijkt uiteindelijk hoog te zijn, zowel voor Dreverhaven als voor Jacob en zijn moeder. Wat minder trots en wat meer ontvankelijkheid voor het oordeel dat anderen over ons vellen, maakt het leven aanmerkelijk leefbaarder.

Magnolia lijkt in eerste instantie over toeval te gaan, maar uiteindelijk komt het toeval in de film in een heel ander teken te staan, namelijk in het teken van schuld en vergeving. De vraag dringt zich op: hoeveel vergeving verdraagt een mens? In hoeverre kan een mens het verdragen om vergeven te worden en anderen te vergeven? Vergeving bevrijdt mensen van elkáár wanneer zij op negatieve wijze (door woede of schuld) met elkaar verbonden zijn. De toekomst ligt weer open en wordt niet meer bepaald door het verleden. Maar dat vereist wel een confrontatie met het verleden, en in hoeverre is dat te verdragen? Soms, zo laat de film zien, kan een ‘toevallige’ samenloop van omstandigheden maken dat het onverdraaglijke toch draaglijk wordt en het verleden alsnog onder ogen wordt gezien.

Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain vertelt het verhaal van een jonge vrouw die anderen graag verder helpt in de liefde. Dat beschouwt zij als haar bestemming, levenslot (destin). Maar het is een fabuleux destin, want ze komt niet verder dan te spelen met de liefde zonder haar zelf te proeven. Zeker heeft ze het wel opgezocht, die echte liefde, maar een aantal relaties verder bleek de ‘fantastische’ liefde toch heel wat zoeter en fabuleuzer dan de echte liefde. En dus mag de verbeeldings-kracht het zeggen in haar leven. En zo helpt zij ook anderen: spelend vanuit de verbeelding, op veilige afstand van de werkelijkheid. Maar durft zij zich zélf wel aan de liefde te verbinden? Hoeveel liefde verdraagt zij zélf? Alleen met een zetje van een ander kan zij de échte liefde omarmen.

As It Is in Heaven gaat over het paradoxale gegeven dat juist in gemeenschappen waar mensen het meest met elkaar omgaan, zoals in een afgelegen dorp in Zweden, de grootste geheimen bestaan. Maar hoeveel geslotenheid verdraagt een mens? Er is grote behoefte aan openheid in het dorp waarover deze film gaat, maar niemand zet de eerste stap. Totdat een van buiten komende koordirigent de mensen weer hun eigen toon laat zingen en aanzet tot een gezang waarbij de wind weer werkelijk uit hun binnenste waait. Dan gaat alles open. Maar durft de dirigent het zélf wel aan om werkelijk zijn eigen toon te zingen? Gelukkig kan ook hij tenslotte de geslotenheid niet verdragen.

Das Leben der Anderen is een film die verbonden kan worden met de vraag: hoeveel afstandelijkheid verdraagt een mens? In het socialistische Duitsland van de DDR moet een gezagsgetrouwe Stasi-agent het leven van een succesvolle schrijver en beroemde actrice volgen. Maar de afstandelijkheid neemt snel af wanneer hij gefascineerd raakt door de liefde, literatuur en vrijheid die hij tegenkomt in de levens die hij schaduwt. Geleidelijk aan neemt de Stasi-agent steeds meer afstand van zijn éígen leven en raakt hij steeds meer verbonden met ‘het leven van de anderen’.

© 2008 Websophia - Over Evert Jan Ouweneel - Email: mail@websophia.com