|
Samenvatting grotendeels ontleend aan J.R. McNeill & W.H. McNeill, Het menselijk web: de
wereldgeschiedenis in vogelvlucht (hfst. 5) Periode: 1000-1500 n.C. |
|
Evert Jan Ouweneel
|
- Verbetering van de scheepvaart en uitbreiding van de verre handel * Indische Oceaan: specerijen en katoen * China: zijde en porselein * Japan: zilver * Afrika: goud, ivoor en slaven * Europa: zout, vis, hout, wol en graan * Italiaanse zeevaarders varen langs de Europse kusten, tot aan Rijn en Thames ► verbinding tussen handelsroutes van Middellandse Zee, Noordzee en Oostzee
OTTOMAANSE RIJK - Turken, Berbers, Mongolen en Afghanen machtig in het islamitisch rijk * Eerste periode van Turkse overheersing: - Seltsjoeken trekken in 1037 islamitische centra binnen; machtig tot 1091 - Europese kruistochten en gebieden door Seltsjoekse zwakte (1099-1291) - Saladin (1137-1193) verdrijft Fatamiden en herovert Jeruzalem in 1187 * Berberse overheersing: - Almoraviden (ca. 1056-1147) veroveren West-Afrika en zuidelijk Spanje - Almohaden (1130-1269) in Noord-Afrika; van 1212-1492 alleen in Granada * Mongoolse overheersing in islamitisch rijk (1258-1353): - 1258: Bagdad geplunderd, irrigatiesystemen verwoest; einde kalifaat - 1295: bekering van Mongoolse Il-Khan tot islamitisch geloof - 1353: Mongools khanaat verzwakt; instabiele regimes rond bevelhebbers, waaronder Timur de Lamme (of Tamerlaan), die heerste van ca. 1369-1405 * Afghaanse overheersing in India vanaf Mahmud van Ghazna (regime: 997-1030), maar kan het hindoeïsme niet verdrijven * Tweede periode van Turkse overheersing: Ottomaanse Rijk (1290-1923) - 1290: de Ottomanen vestigen zich in Noordwest-Anatolië (huidige Turkije) - 1389: Noordwest-Anatolië en groot deel van de Balkan veroverd - 1453: verovering van Constantinopel - 1550: rijk strekt zich uit van de Eufraat tot Hongarije tot de Sahara
CHINA - Chinese Song-dynastie (920-1279) verandert in machtige markteconomie * confuciaanse achterdocht tegenover handelaren verdwijnt * geleidelijk aan monetaire overheidsinkomsten en handel (zelfs papiergeld) * 100 miljoen Chinezen; stijging van productie, vakkundigheid, creativiteit en welvaart * industriële revolutie mogelijk, maar mandarijnen beperken de groei van de industrie * in het zuidelijke heuvellandschap worden terrassen voor rijstproductie aangelegd * bevolkingsgroei door wasbare katoenen kleding en drinken van gekookt theewater * toenemende macht van Mongoolse en Tibetaanse heersers in noorden en westen * in 1126 Kaifeng ingenomen door volk uit Mantsjoerije; alleen nog zuidelijk Song-rijk * heel China veroverd door Mongool Kublai (kleinzoon van Djengis) Khan in 1279 * vanwege Mongools rijk snellere verspreiding van Chinese kennis en techniek - Chinese Ming-dynastie (1368-1644) herstelt rijk en bevolkingsgroei na de Mongolen * Beijing (Peking) nieuwe hoofdstad; Grote Kanaal dieper (1415), zeevaart overbodig * keizer in 1449 door Mongolen gevangengenomen en na een jaar weer vrijgelaten ► grensverdediging hoogste prioriteit ► geen overzeese expansie, vloot verwaarloosd * rijk gekenmerkt door stabiliteit, groei, bestendige vrede en superieure nijverheid - Korea, Japan en Annam verzetten zich tegen Chinese expansie en ontwikkelen hun eigen cultuur en politieke stelsel; Koreanen ontwikkelen in de 14de eeuw eigen alfabetisch schrift - Rijstteelt op Java en Sumatra vormt basis van lokale staten en grote handelsnetwerken; bekering tot islam vergemakkelijkt hun deelname in de handel op en rond Indische Oceaan
AFRIKA - Opkomst van grote rijken in Afrika: * grote rijken in West-Afrika door overname van Berberse paarden, zadel, stijgbeugel en krijgskunde; houden niet stand door traditionalisme, onderlinge strijd en slavenroof - rond 1330 strekt Mali zich uit van Atlantische Oceaan tot nabij Tsjaad-meer, met begin 14de eeuw tweederde van de totale goudproductie * in Midden-Afrika ontstaan volwassen landbouwstaten rond rijst- en bananenteelt, die profiteren van toenemende handelsbetrekkingen met de Swahili-kust * in het zuiden, in Groot-Zimbabwe, is een machtig rijk gebaseerd op veeteelt, landbouw en goudexport, met import van luxegoederen uit Perzië, India en China
EUROPA - Vanaf 1000 snelle opkomst van West-Europa door: * nieuwsgierigheid: de Franken (en aan de andere kant van Eurazië de Japanners) experimenteerden graag met veelbelovende nieuwigheden, ongeacht hun herkomst * toename van de landbouwproductie (ploegteams verdelen hun grond in 3 akkers: op de eerste zaaien zij voor de voorjaarsoogst, op de tweede voor de herfstoogst en de derde ploegen zij in de zomer; zo werkten zij het hele jaar door en produceerden zij veel meer dan zij nodig hadden; de overschotten worden besteed aan het inhuren van soldaten en geestelijken en aan de aanschaf van ambachtelijke producten) * toenemende vraag onder adel en geestelijkheid naar fraaie nijverheidsproducten en zeldzame exotische goederen, waardoor de ambachtelijke vaardigheden toenamen en steeds meer stedelijke kooplieden aansluiting zochten bij de verre handel - Onderbreking van commerciële groei en bevolkingsgroei in Europa door rampenperiode: * oogsten mislukken door kleine ijstijd; hoogtepunt hongersnood: 1315-1322 * de Zwarte Dood heerst over Europa: 1346-1352 * incidentele verwoestingen gedurende de Honderjarige Oorlog: 1337-1453 * ca. een derde slachtoffer; Europees inwoneraantal in 1300 en 1500 bijna gelijk - Europa gekenmerkt door afwezigheid van centraal gezag * mislukte poging van Duitse keizer (1250) en paus (1303) tot centraal gezag; koningen, edelen, bisschoppen en steden voeren strijd over beheer van de inkomsten uit pacht, belasting en boetes, waarmee oorlog, kerk en staat worden gefinancierd * groot contrast tussen zelfbestuur van Europese steden en centraal Chinees bestuur (de vrijheid van islamitische stedelingen vormde in dit opzicht een middenweg) * economie in sterke mate autonoom, bij gebrek aan toezicht op handelaren en bankiers door lokale rivaliteiten ► onrustige burgersamenleving, met enerzijds flexibele sociale relaties en soepele aanpassing aan snelle technologische en politieke veranderingen, anderzijds minder veiligheid, geborgenheid en vrede * transfamiliale handelsondernemingen (o.b.v. ploegteam-mentaliteit) stimuleren scheepsbouw en mijnbouw ► mogelijkheid tot superieure vloot en wapenarsenaal * vanaf 1300 Europese oorlogvoering steeds commerciëler, doordat krijgskunst ingewikkelder wordt en meer deskundigheid vereist in wapenproductie en organisatie, zodat onderhoud en inzet van een beroepsleger het beste kan worden uitbesteed - 1282: groep Franse ridders verslagen door kruisboogschutters tijdens de ‘ Siciliaanse Vespers’ ► einde militaire overwicht van ridders (sinds 900) - 1346: veldartillerie maakt luidruchtig debuut op Europese slagvelden - 1480: eerste mobiele belegeringskanonnen: dikste kasteelmuren gesloopt * stichting van universiteiten (autonome verenigingen van docenten die zeldzame en kostbare geschriften bespreken) leidt tot onstuitbare wetenschappelijke revolutie; voertaal Latijn leidt tot één academische Europese gemeenschap; vanaf 14de eeuw verschuift de aandacht van metafysische naar ethisch-maatschappelijke kwesties
AMERIKA - Amerikaanse beschavingen: * Azteken stichten in 1325 op een eiland hun hoofdstad Tenochtitlán (nu Mexico-stad) met in 1519 (bij aankomst van de Spaanse veroveraars) zo’n 250.000 inwoners * Inca’s (1440-1532) bouwen in Peru aan rijk door aanleg van wegen, terrassen en vestingen; wegenstelsel tussen 25 en 40 duizend kilometer; 7 tot 12 miljoen inwoners * zeewaardige kano’s (max. 30 personen) en vrachtvlotten verbinden rijken door langs kusten in Caribisch gebied, Golf van Mexico en tussen Mexico en Peru te varen * in 1450 zo’n 40-60 miljoen mensen in Noord- en Zuid-Amerika © 2007 Evert Jan Ouweneel |