Het gedeelde eigenbelang van 6,7 miljard broers en zussen

Evert Jan Ouweneel nrc-next, 16 september 2008

De wereldgeschiedenis is op een nieuw punt aangekomen: de grote kwesties van onze tijd kunnen alleen door wereldwijde samenwerking worden aangepakt.

Wat zijn de grote kwesties van onze tijd? In ieder geval deze: stijgende voedsel- en brandstofprijzen, milieuvervuiling, de financiële crisis, internationaal opererende terroristen en criminelen, het gevaar van pandemieën, massavernietigingswapens, het gebrek aan schoon drinkwater, revolutionaire biotechnologische ontwikkelingen en wereldwijde migratiestromen.

  Stuk voor stuk confronteren deze kwesties ons met de mate waarin alles met elkaar verweven is geraakt. Negatief laten ze zien hoezeer een crisis in het ene land kan overslaan op een ander land, of hoezeer voorspoed in het ene land tegenspoed in het andere land kan betekenen. Positief laten de kwesties zien hoezeer vooruitgang in het ene land ook vooruitgang kan brengen in het andere land.

  De scheidslijn tussen binnenlandse en buitenlandse zaken is aan het vervagen, het verschijnsel staatssoevereiniteit wordt steeds betrekkelijker. Want terwijl de strijd tussen staten is afgenomen, zijn de kwesties die staten met elkaar delen en alleen gezamenlijk kunnen aanpakken juist sterk toegenomen. Dat betekent nog geen wereldvrede, want er kan grote verdeeldheid bestaan over hóe de kwesties moeten worden aangepakt. Maar veel landen hebben er baat bij dát de kwesties een keer worden aangepakt, dus kan men zich ook weer niet teveel verdeeldheid veroorloven. De 6,7 miljard mensen van deze aarde beginnen steeds meer op een verzameling broertjes en zusjes te lijken, waarvoor geldt: je kiest ze niet uit, maar moet er wel hetzelfde huis mee delen.

  Hier een paar feiten om bij de genoemde kwesties in gedachten te houden.

Schaarste

De wereld kampt in toenemende mate met schaarste aan aardolie, aardgas, water, graan en rijst. Dat heeft sterke prijsstijgingen tot gevolg die sommige landen en burgers zich kunnen veroorloven, anderen niet. Armoede, honger en watergebrek zijn steeds meer het gevolg van wereldwijde schaarste in plaats van alleen lokale schaarste.

  Oorzaak van deze schaarste is in belangrijke mate de groei van de wereldbevolking en de toenemende welvaart van met name China en India. Maar de enorme consumptie van rijke landen is ook een belangrijke factor. Hoe meer water, olie, gas en voedsel in Europa en Noord-Amerika worden geconsumeerd, hoe sneller er immers schaarste ontstaat wanneer de vraag in andere landen toeneemt.

  Europa en Noord-Amerika consumeren zóveel water, olie, gas en voedsel, dat hun leefwijze onmogelijk kan worden overgenomen door de rest van de wereld, ook niet wanneer men daar het geld voor heeft. De aarde heeft simpelweg niet zoveel grondstoffen ter beschikking. De schaarstekwestie is dus tegelijk een verdelingskwestie. En zolang westerlingen hun leefwijze niet aanpassen, hebben zij weinig in te brengen tegen Chinezen en Indiërs die hetzelfde willen als zij. Willen we terug naar een wereldwijd consumptiepatroon dat door de aarde kan worden opgebracht, dan zal het Westen als eerste moeten gaan ‘consuminderen’. De vraag is hoeveel economische, politieke en ecologische druk (oftewel: prijsstijgingen, grondstofconflicten en milieu-uitputting) daarvoor nodig is.

Gezondheid

Milieuvervuiling en het gevaar van pandemieën vormen twee andere kwesties die op indringende wijze laten zien hoezeer de mensheid één huis bewoont.

  Milieuvervuiling is niet meer los te denken van het globaliseringsproces. Wetenschappers schatten dat ongeveer een derde van het zeer giftige kwik dat in de Amerikaanse bodem en wateren terechtkomt, uit andere landen afkomstig is, met name uit China. Kwik komt vrij bij steenkoolverbranding en deze verbranding is de afgelopen jaren in China flink toegenomen. Iedere week opent dit land een nieuwe kolencentrale. Maar waarom doen zij dat: omdat onder meer Amerika zijn industriële productie massaal naar China verhuist. Dat levert geweldige kostenbesparingen op, maar de natuur presenteert Amerika alsnog de rekening: vervuilde rivieren, niet alleen in China maar ook in de mooiste en meest afgelegen natuurreservaten van de Verenigde Staten.

  Het gevaar van pandemieën is de keerzijde van nog een ander globaliseringsproces, namelijk het gemak waarmee steeds meer mensen zich over de planeet verplaatsen. Even snel als wij naar de andere kant van de wereld vliegen, kan ook een virus die andere kant bereiken. Ieder land heeft er dus baat bij dat een epidemie in andere landen daadkrachtig en effectief wordt aangepakt. Het valt dan ook te verwachten dat landen zich steeds meer met elkaars gezondheidsbeleid gaan bemoeien.

Politiek

En dan de politiek-economische wereldkwesties. Een korte opsomming:

  Financiële crisis. Niet alleen is er sprake van een kredietcrisis, ook het machtigste land op aarde verkeert allerminst in een financieel gezonde situatie. Iedere dag leent de Amerikaanse overheid drie miljard dollar van met name Aziatische landen om haar begroting rond te krijgen. Het is duidelijk dat dit niet zo door kan gaan, maar hoe zal de correctie verlopen: geleidelijk of schoksgewijs? Wat er ook gebeurt, de hele wereld zal het voelen, dus iedereen heeft baat bij een ‘zachte landing’.

  Internationaal opererende terroristen en criminelen. Beide groepen maken slim gebruik van de wereldwijde infrastructuur en internationale verdeeldheid om hun destructieve doelen te bereiken. Alleen door wereldwijde samenwerking kunnen ze worden bestreden. Dat vereist heel wat onderling vertrouwen, zo laat bijvoorbeeld de moeizame ontwikkeling van een gemeenschappelijk Europees politiebeleid zien.

  Massavernietigingswapens. Volgens het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) bezitten acht landen in de wereld samen bijna 10.200 gebruiksklare kernwapens: de VS, Rusland, Engeland, Frankrijk, China, India, Pakistan en Israël. Zijn al deze wapens in veilige handen en alleen voor defensief gebruik? Zelfs al zou dat zo zijn, dan is er nog een gevaar: de informatie om kernwapens te produceren is vrij beschikbaar via internet. Hetzelfde geldt voor biologische en chemische wapens. Geheimhouding is dus geen optie meer. Alleen nog het bezit van dit soort wapens kan door wereldwijde samenwerking worden bestreden. Maar ook hier speelt een verdelingskwestie: zolang een paar landen massavernietigingswapens bezitten, bestaat er geen krachtige morele grond om andere landen het bezit hiervan te ontzeggen.

  Biotechnologische ontwikkelingen. Onderzoekers brengen de genetische blauwdruk van steeds meer planten en dieren in kaart. Ook gaan zij steeds verder in het sleutelen aan genetisch materiaal. Dat roept allerlei vragen op: In hoeverre kan genetisch materiaal en een genetisch gewijzigd organisme worden gepatenteerd? En in hoeverre mag er worden gesleuteld aan de mens? Is er een bepaalde waardigheid die moet worden beschermd? Dit soort vragen kunnen niet per land worden beantwoord; daarvoor is de wetenschap te internationaal.

  Wereldwijde migratiestromen. Momenteel trekken vele soorten migranten de wereld over: economische migranten (werkzoekenden), politieke migranten (vluchtelingen), ecologische migranten (vanwege droogte of overstromingen). Rijke landen zijn maar beperkt in staat en bereid deze migranten op te vangen. Wat te doen als het maximum is bereikt en de migratiestroom aanhoudt? Moet het rijke deel van de wereld zich dan als een ‘gated community’ afsluiten van het arme deel? Dat kan in een geglobaliseerde wereld maar tot op zekere hoogte. Ook hier weer de noodzaak om problemen op wereldschaal aan te pakken.

Het zal duidelijk zijn: buitenlands beleid is inmiddels binnenlands beleid. Allerlei wereldkwesties laten ons beseffen dat er 6,7 broers en zussen op aarde rondlopen die elkaar niet hebben uitgekozen, maar wel hetzelfde huis moeten delen. De grote vraag luidt nu: beschikken wij al over een organisatiestructuur waarbinnen de genoemde wereldkwesties effectief en in goed overleg kunnen worden aangepakt?

  De Verenigde Naties is wel een overlegorgaan, maar onvoldoende een daadkrachtig besluitorgaan. Bovendien is de structuur van deze organisatie nog grotendeels gebaseerd op de situatie en machtsverhoudingen van 1945, toen het werd opgericht. De roep om hervormingen neemt dan ook toe, maar over de inhoud daarvan is men zwaar verdeeld.

  Wellicht komt de Europese Unie meer in de buurt van wat de wereld nodig heeft. Al is ook dit geen ideale organisatie, het bestaat wel uit gelijkwaardige partners die op steeds meer punten tot een gezamenlijk beleid weten te komen. Is het Europese proces een voorproefje van wat ons wereldwijd te wachten staat?

Dit artikel verscheen op 16 september 2008 in nrc-next.