|
1. HET GEVAAR VAN LINKS (hoofdstuk 27)
2. HET GEVAAR VAN RECHTS (hoofdstuk 28)
3. OVER DE UITLAATKLEPPEN VAN DE MEGALOTHYMIA (hoofdstuk 29)
-
megalothymia als tweesnijdend zwaard
-
“De liberale democratie kan op de lange duur van binnenuit ontwricht
worden door een teveel aan megalothymia, of door
een teveel aan isothymia, het vurige verlangen naar
gelijke erkenning. Ik vermoed dat het eerste uiteindelijk
de grootste bedreiging voor de democratie zal vormen.”
(338)
-
een samenleving die zich overgeeft aan ongebreidelde isothymia,
die fanatiek probeert elke uiting van ongelijke
erkenning uit te bannen, zal al gauw op grenzen
stuiten die door de natuur zelf worden gesteld;
anderzijds zal de natuur zich erop toeleggen dat een
aanzienlijke hoeveelheid megalothymia bewaard
blijft, zelfs in onze egalitaire, democratische wereld
-
een bepaalde mate van megalothymia is een vereiste voor het leven
zelf; in een beschaving die verstoken is van mensen die
erkend willen zien dat ze beter zijn dan anderen en die
niet op de een of andere manier bekrachtigt dat dit in
wezen een gezond en goed verlangen is...
-
zou er nauwelijks kunst en literatuur, muziek of intellectueel leven
bestaan
-
zou er sprake zijn van slecht bestuur omdat weinig mensen van kwaliteit
een leven in dienst van het algemeen belang zouden
kiezen
-
zou weinig economische dynamiek zijn, handel en industrie zouden op een
laag pitje staan en zich niet ontwikkelen
-
zou de technologie inferieur en ondermaats zijn
-
en zou die beschaving niet in staat zijn zich te verdedigen tegen
beschavingen met een grotere megalothymia,
waarvan de inwoners klaar staan om comfort en
veiligheid op te offeren en niet bang zouden zijn hun
leven te riskeren om te overheersen
-
“Megalothymia is altijd al een tweesnijdend zwaard geweest:
zowel de goede als de slechte dingen des levens komen er
tegelijkertijd en noodzakelijkerwijs uit voort. Als de
liberale democratie ooit door megalothymia wordt
ontwricht, zal dat komen doordat ze gebrek heeft aan megalothymia
en nooit uitsluitend op basis van universele en gelijke
erkenning kan overleven.” (338)
-
of de democratie op den duur gezond en stabiel kan blijven is
afhankelijk van het aantal en de kwaliteit van de uitlaatkleppen
voor onze megalothymia
-
de eerste en belangrijkste uitlaatklep in een liberale samenleving vormen
het ondernemerschap en andere vormen van economische
activiteit
-
het is juist de opzet van democratische kapitalistische landen als de
Verenigde Staten dat de meest getalenteerde en
ambitieuze naturen meer de neiging zullen hebben om in
zaken te gaan dan in de politiek of het leger
-
de rusteloosheid van dergelijke lieden zou hen ertoe kunnen brengen
vernieuwingen in eigen land voor te stellen of
avonturen in het buitenland te beginnen, met mogelijk
rampzalige gevolgen voor de staat
-
het is niet verwonderlijk dat de ambitieuze Alcibiades de politiek inging
en, tegen het advies van de voorzichtige Nicias,
Sicilië binnenviel en de staat Athene ten val
bracht
-
de grondleggers van het moderne liberalisme begrepen dat Alcibiades´
verlangen naar erkenning beter gericht had kunnen
worden op het maken van de eerste stoommachine of
microprocessor
-
de verovering van de natuur door de moderne wetenschap, die altijd
nauw samenhangt met het kapitalistische economische leven,
is ook uiterst thymotisch
-
ook de democratische politiek is een uitlaatklep voor ambitieuze
naturen
-
de verkiezingsstrijd is een thymotische activiteit omdat je met anderen
wedijvert om openbare erkenning op basis van
tegenstrijdige opvattingen van goed en kwaad, recht en
onrecht
-
maar door allerlei institutionele beperkingen van de macht in democratieën
kunnen politici moeilijk hun eigen stempel drukken op
het volk, zodat de ambitieuze naturen die in vroeger
eeuwen meesters of staatslieden zouden willen zijn,
zich waarschijnlijk niet zo snel aangetrokken zullen
voelen tot de democratische politiek
-
op het gebied van de buitenlandse politiek kunnen democratische politici
nog steeds de erkenning krijgen die op andere
terreinen van het leven vrijwel nergens meer te vinden
is
-
de buitenlandse politiek is van oudsher het strijdperk voor belangrijke
beslissingen en de botsing van grootse ideeën,
zelfs als de reikwijdte van die botsingen wordt
beperkt door de overwinning van de democratische
ideeën
-
George Bush kreeg een nieuw aanzien in de Golfoorlog van 1991
-
strijd, oorlog, onrecht en armoede in de historische wereld zal op
bepaalde individuen in de posthistorische wereld een
zekere aantrekkingskracht blijven uitoefenen
-
steeds vaker vindt de megalothymia een uitlaatklep in puur formele
activiteiten als sport, alpinisme, autoracen,
deltavliegen, vrije-val-parachutespringen, marathon lopen
e.d.
-
eigenlijk worden in de huidige democratieën alle vormen van
megalothymia getolereerd die niet tot politiek tirannie leiden
-
maar dit staat in een zekere spanning tot het commitment van
democratische samenlevingen aan de veronderstelling dat
alle mensen als gelijken geschapen zijn
-
het overheersende ethos in democratieën is dat van de gelijkheid en niet
dat van de ongelijkheid
4. VEREENZAMING DOOR LIBERAAL DENKEN (hoofdstuk 30)
5. VECHTEN UIT VERVELING (hoofdstuk 31)
-
hoe lang zullen de individuen met megalothymia tevreden zijn, met
metaforische oorlogen en symbolische overwinningen?
-
“Ik heb het vermoeden dat sommige mensen pas tevreden zullen
zijn als ze zichzelf bewezen hebben in precies die
handeling waaruit hun menselijkheid bestond aan het begin
van de geschiedenis: ze zullen hun leven willen riskeren
in een vreselijk gevecht en daarbij zichzelf en hun
medemensen zonder de geringste twijfel bewijzen dat ze
vrij zijn. Ze zullen vrijwillig het ongemak en de
opoffering zoeken, omdat ze alleen door de pijn definitief
kunnen bewijzen dat ze een
hoge dunk van zichzelf kunnen hebben, dat ze nog
steeds menselijke wezens zijn.” (351)
-
Hegel
geloofde dat zonder de mogelijkheid van oorlog en de
offers die erdoor worden geëist, de mensen week zouden
worden en in zichzelf gekeerd; de samenleving zou
vervallen tot een moeras van zelfzuchtig hedonisme en de
gemeenschap zou uiteindelijk uiteenvallen
-
angst
voor de ´heer en meester´ van de mens, ´de Dood´,
was een kracht als geen ander in staat om mensen boven
zichzelf te doen uitstijgen en ze eraan te herinneren
dat ze geen geďsoleerde atomen waren, maar leden van
gemeenschappen gebaseerd op gedeelde idealen
-
een
liberale democratie die elkaar generatie een korte en
beslissende oorlog kon voeren om haar eigen vrijheid
en onafhankelijkheid te verdedigen, zou veel gezonder
en tevredener zijn dan een die alleen maar vrede heeft
gekend
-
maar stel
nu eens dat de wereld bij wijze van spreken is
‘opgevuld’ met liberale democratieën, zodat er geen
tirannie of onderdrukking meer bestaat die de moeite van
het bestrijden waard is; de ervaring leert dan, dat
mensen, als ze niet voor een rechtvaardige zaak kunnen
vechten omdat die al door een eerdere generatie gewonnen
is, tégen die rechtvaardige zaak zullen vechten
-
oftewel:
ze zullen vechten uit verveling,
want ze kunnen zich niet voorstellen dat ze in een
wereld zonder strijd leven; en als het grootste deel
van de wereld waarin ze leven gekenmerkt wordt door
een vredige en welvarende liberale democratie, dan
zullen ze tégen die vrede en welvaart vechten en
tegen de democratie
-
de
eerste wereldoorlog is in belangrijke mate uit
verveling ontstaan:
-
veel
Europese volken wilden gewoonweg oorlog voeren
omdat ze genoeg hadden van de sleur en het gebrek
aan gemeenschap in het burgerleven
-
op
de moord op aartshertog Frans Ferdinand volgden
massale nationalistische demonstraties in Berlijn,
waarin de menigte schreeuwde om oorlog; in die
sfeer werden de cruciale beslissingen genomen die
tot de oorlog leidden; deze taferelen herhaalden
zich in Parijs, Sint-Petersburg, Londen en Wenen
-
“De
uitgelatenheid van die mensenmassa’s liet zien
wat oorlog betekende: eindelijk nationale eenheid
en burgerschap, een overbrugging van de kloof
tussen kapitalist en proletariër, protestant en
katholiek, boer en arbeider, die zo kenmerkend was
voor de burgermaatschappij. Zoals een getuige de
gevoelens van de menigten in Berlijn omschreef:
‘Ze kennen elkaar niet. Maar ze zijn allemaal
gegrepen door een diepe emotie: oorlog, oorlog en
een gevoel van saamhorigheid’.” (354)
-
het
commentaar van een jonge Duitse rechtenstudent
onderweg naar het front in september 1914 is
tevens kenmerkend: “hoewel hij de oorlog hekelt
als ‘verschrikkelijk, mensonwaardig, dom,
ouderwets en in elk opzicht destructief’, komt
hij tot de nietzscheaanse conclusie dat ‘de
beslissende factor toch altijd de bereidheid tot
opoffering is en niet het doel van het offer’”
(355)
-
Pflicht
was geen kwestie van welbegrepen eigenbelang
of van een overeengekomen verdrag; plicht was van
absolute morele waarde, toonde je innerlijke
kracht en liet zien dat je boven het materialisme
en je natuurlijke bepaaldheid stond; plicht was
het begin van vrijheid en creativiteit
-
“Het
moderne denken kan niet garanderen dat er in de toekomst
niet nog een nihilistische oorlog wordt gevoerd tegen de
liberale democratie door de mensen die er juist in zijn
opgegroeid. Het relativisme, de doctrine die stelt dat
alle waarden slechts relatief zijn en die alle ´bevoorrechte
perspectieven´ afwijst, moet uiteindelijk zowel de
democratische als de tolerante waarden wel ondermijnen.
Het relativisme is geen wapen dat gericht kan worden op de
vijanden die je zelf kiest. Het vuurt zonder onderscheid
te maken, en raakt niet alleen de ´absolutismen´, de
dogma´s en zekerheden van de westerse traditie, maar ook
haar nadruk op tolerantie, pluralisme en vrijheid van
denken. Als niets absoluut waar kan zijn, als alle waarden
cultureel bepaald zijn, dan zullen ook gekoesterde
principes als de menselijke gelijkheid terzijde worden
geschoven.” (355)
-
Hobbes en
Locke, Hegel en Nietzsche
-
het
moderne liberalisme met Hobbes en Locke als geestelijke
vaders, heeft geprobeerd de samenleving niet zozeer op de thymos
te funderen als wel op de vaste grond van het
verlangen
-
Hegel
besefte echter dat dit niet zozeer de afschaffing van de thymos
betekende, maar de transformatie tot een nieuwe en
volgens hem hogere vorm: de megalothymia van de
weinigen zou plaats moeten maken voor de isothymia van
de velen
-
Nietzsche
besefte dat dit ´laatste mensen´ schept en liet de
balans doorslaan naar de megalothymia
-
terugblikkend
kunnen wij die in de nadagen van de mens leven het volgende
concluderen:
-
“Geen
enkel regime, geen enkel ´sociaal-democratisch´ systeem,
is in staat iedereen op elk gebied tevreden te stellen.
Dit geldt ook voor de liberale democratie. Niet omdat de
democratische revolutie nog niet voltooid is, of omdat de
zegeningen van vrijheid en gelijkheid nog niet voor
iedereen gelden. Maar de ontevredenheid bestaat juist daar
waar de democratie volledig heeft gezegevierd: het is dan
een ontevredenheid met vrijheid en gelijkheid. De mensen
die nog steeds ontevreden zijn, kunnen de geschiedenis
altijd opnieuw beginnen.” (357)
-
“Erkenning
van de groep in plaats van universele erkenning kan een
betere ondersteuning zijn voor economische activiteit en
voor het gemeenschapsleven, en zelfs als die
groepsgerichtheid uiteindelijk irrationeel is, duurt het
nog heel lang voordat die irrationaliteit de samenleving
gaat ondermijnen. Universele erkenning brengt dus geen
universele tevredenheid met zich mee en het valt bovendien
te betwijfelen of liberale democratieën op den duur
gevestigd kunnen blijven op een rationele basis.” (357)
-
is de
geschiedenis misschien toch cyclisch?
-
volgens
Aristoteles is de geschiedenis cyclisch omdat alle regimes
op een of andere manier onvolmaakt zijn; daarom willen de
mensen het regime waaronder ze leven steeds vervangen door
iets anders; zouden we na het voorgaande niet hetzelfde
kunnen zeggen van de moderne democratie?
-
als een
bolwerk tegen een nieuw begin van de geschiedenis en de
terugkeer van de eerste mens staat het indrukwekkende
mechanisme van de moderne natuurwetenschappen, dat
gedreven wordt door onbegrensde verlangens en geleid wordt
door de rede; een herleving van de megalothymia in
de moderne wereld zou een breuk betekenen met deze
machtige en dynamische economische wereld en zou de logica
van de technologische ontwikkeling doorbreken
-
“Als ik
rondkijk in het huidige Amerika krijg ik niet het idee dat
we problemen krijgen door een teveel aan megalothymia.
. . .
Geweldige onvervulde verlangens of irrationele
hartstochten vallen moeilijk te bespeuren onder de
oppervlakte van de gemiddelde pas beginnende compagnon van
een advocatenkantoor in Amerika. Hetzelfde geldt voor
andere delen van de posthistorische wereld.” (359)
-
na de grote gebeurtenissen in 1989 in Oost-Europa, twijfelde een
belangrijk deel van de Duitsers eraan of de eenwording
wel zo verstandig was omdat deze te
veel zou gaan kosten;
dit zijn niet de kenmerken van een beschaving die zo
gespannen als een veer klaar staat om zich op te
offeren op de brandstapel van nieuwe en onvoorziene
fanatismen, meer meer van een die heel tevreden is met
wat ze is en zal zijn
-
de liberale democratie is op papier misschien niet het beste systeem,
maar in de praktijk wel; want zij weet de twee pijlers van
rationeel verlangen en rationele erkenning in een soort
evenwicht het beste te bevredigen
-
en als dit waar is, dan lijkt het erop dat de democratie nog het meest
bedreigd wordt doordat wij niet goed weten wat er op het
spel staat
-
“Want hoewel de moderne samenlevingen geëvolueerd zijn tot democratieën,
is het moderne denken in een impasse geraakt: het is
niet in staat om consensus te bereiken over wat de
mens is en wat zijn specifieke waardigheid inhoudt en
daardoor kunnen de rechten van de mens niet goed
worden gedefinieerd. Dit maakt enerzijds de weg vrij
vor verscherpte eisen van erkenning van gelijke
rechten en anderzijds voor een nieuwe ontketening van
de megalothymia. Deze filosofische verwarring doet zich voor ondanks het feit dat de
geschiedenis in een duidelijke richting gedreven wordt
door rationeel verlangen en rationele erkenning en
ondanks het feit dat de liberale democratie werkelijk
de beste mogelijke oplossing vormt voor de problemen
van de mens.” (360)
-
“Als de lijn van de gebeurtenissen van de afgelopen decennia zich
voortzet, kan het idee van een universele en
evolutionaire geschiedenis die leidt tot liberale
democratie aannemelijker worden voor de mens en kan de
relativistische impasse waarin het moderne denken zich
bevindt in zekere zin vanzelf verdwijnen. Dat wil
zeggen dat cultureel relativisme (een Europese
uitvinding) in onze eeuw aannemelijker is geweest
omdat Europa voor het eerst serieus door kolonialisme
en dekolonisatie geconfronteerd werd met niet-Europese
culturen. Veel van de ontwikkelingen van de afgelopen
eeuw, de ondermijning van het morele zelfvertrouwen
van de westerse beschaving, de opkomst van de derde
wereld en het ontstaan van nieuwe ideologieën,
versterkten het geloof in het relativisme. Maar als in
de loop der tijd steeds meer samenlevingen met een
pluriforme cultuur en geschiedenis vergelijkbare
patronen van lange-termijnontwikkelingen vertonen, als
de bestuursstructuren van de meest ontwikkelde
samenlevingen naar elkaar toe blijven groeien en als
de homogenisering van de mensheid doorgaat als gevolg
van economische ontwikkeling, dan zal het relativisme
ons vreemder voorkomen dan nu het geval is. Want de
zichtbaarste verschillen tussen de ´taal van goed en
kwaad´ van de volken zullen artefacten blijken van
hun specifieke stadium van ontwikkeling.” (360)
© 2005 Evert
Jan Ouweneel
|
